آگاه: ایده اولیه کتابخانه سیار در انگلیس با گاریهای گردشگر در دهه ۱۸۵۰ شکل گرفت که توسط بازرگانان انساندوست برای ترویج کتابهای باکیفیت در میان روستاییان راهاندازی میشد، اما در آمریکا با نمونههای مدرنتر مانند گاری کتابخانهای مری لمیست تیتکامب در سال ۱۹۰۵ در شهرستان واشنگتن مریلند (ابتدا با اسب و سپس خودرو) و سپس گسترش در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ که بیش از دو هزار واحد فعال در سراسر کشور وجود داشت به اوج رسید. نخستین واحد کتابخانه سیار در شهر سانفرانسیسکو، که به طور رسمی با عنوان «شعبه سیار» شناخته میشود، در سال ۱۹۵۷ توسط کتابخانه عمومی سانفرانسیسکو راهاندازی شد. فرآیند خرید، تجهیز و آمادهسازی یک کتابخانه سیار با کتابهایی دستدوم در طول سال ۱۹۵۷ انجام گرفت و عملیات رسمی راهاندازی آن در حدود فوریه همان سال در رسانههای محلی پوشش خبری یافت و به عنوان یک ابتکار مهم شهری برای جبران کمبود دسترسی به امکانات فرهنگی معرفی شد.
این کتابخانه سیار اولیه برای خدمترسانی به محله هانترز پوینت در جنوب شرقی شهر طراحی شده بود؛ منطقهای دورافتاده، عمدتا کمدرآمد، با جمعیت متنوع مهاجر و محروم از زیرساختهای فرهنگی که در دوران پس از جنگ جهانی دوم با رشد سریع جمعیت، مهاجرتهای داخلی از جنوب ایالات متحده و نابرابریهای اجتماعی-اقتصادی شدید روبهرو بود و ساکنان آن، به ویژه کودکان، نوجوانان و خانوادههای طبقه کارگر، دسترسی محدودی به کتابخانههای ثابت مرکزی شهر داشتند.
کتابخانه عمومی سانفرانسیسکو برای اجرای این پروژه از حمایت مالی و سازمانی دوستداران کتابخانه و تلاشهای مستقیم کتابداران محلی بهره برد و این واحد اولیه عمدتا بر کودکان و نوجوانان تمرکز داشت تا با رساندن کتابهای داستان، آموزشی، عمومی و مواد خواندنی جذاب به درهای خانهها، مدارس محلی و مراکز اجتماعی، دسترسی برابر به دانش، سرگرمی و توسعه فرهنگی را فراهم کند.
این خدمت نه تنها نمادی از تلاشهای شهری برای جبران نابرابریهای فرهنگی در دوران پساجنگ بود، بلکه پایهای محکم برای گسترش خدمات سیار در دهههای بعدی گذاشت، به طوری که در سال ۱۹۷۲ کتابخانه سیار دوم خریداری شد و برنامهها به تدریج به پیشدبستانیها، برنامههای پس از ساعات مدرسه، سالمندان، بیمارستانها، مراکز توانبخشی و حتی رویدادهای عمومی گسترش یافت و بعدها با بودجههای عمومی مانند اوراق قرضه ۱۰۶ میلیون دلاری در سال ۲۰۰۰، ناوگان متنوعتری شامل واحدهای YouthMobile (با تمرکز ویژه بر کودکان و نوجوانان)، کتابخانههای سیار سبز مجهز به انرژیهای تجدیدپذیر و امکانات مدرن ایجاد شد که امروزه به محلههای بدون کتابخانه ثابت، پارکها، مدارس، مراکز سالمندان و جوامع حاشیهای سرویس میدهند و بخشی از استراتژی گسترده برای عدالت فرهنگی، دسترسی فراگیر به اطلاعات و حمایت از گروههای آسیبپذیر به شمار میروند.
گسترش کتابخانههای سیار در ایران
در ایران نیز کتابخانههای سیار زیر نظر نهاد کتابخانههای عمومی کشور فعالیت میکنند و نخستین تلاشهای منظم برای کتابخانه سیار روستایی به سال ۱۳۲۵ با همکاری سازمان بینالمللی بنیاد خاورنزدیک برمیگردد و سپس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۴۵ کتابخانه سیار عشایری در دره شوری استان فارس را راهاندازی کرد، اما سیستم مدرن و گسترده فعلی عمدتا از دهههای اخیر توسعه یافته و نخستین کتابخانه سیار نهاد کتابخانههای عمومی در سال ۱۳۸۱ در بجنورد راهاندازی شد. تا امسال حدود ۶۲ دستگاه فعال کتابخانه سیار وجود دارد که به ۴۴۲ نقطه در روستاها، مناطق حاشیهای، عشایری و محروم در ۲۳ استان خدمترسانی میکنند. از این میان استان خراسان رضوی با ۱۳ واحد بیشترین سهم را دارد، اما آمارهای جدیدتر نشاندهنده رشد بیشتر این کتابخانهها تا آخر سال ۱۴۰۴ است و تعداد کتابخانههای سیار به حدود ۶۷ دستگاه خواهد رسید که بیش از ۵۰۰ نقطه خدمت روستایی را پوشش میدهند. این تعداد از حدود ۳۰ دستگاه در ابتدای دولت سیزدهم رشد چشمگیری (حدود ۱۰۰ درصدی یا بیشتر) داشته و برنامههایی برای رسیدن به حداقل ۱۰۰ دستگاه جدید و حتی هدف ۲۰۰ تا ۲۵۰ دستگاه تا پایان دولت سیزدهم اعلام شده است. این واحدها اغلب با ون، کامیونت یا اتوبوسهای تجهیزشده (مانند نخستین کتابخانه سیار اتوبوسی در شاهرود در سال ۱۴۰۴ با ظرفیت ۲۳۰۰ نسخه کتاب) فعالیت میکنند، کتابدار (و گاهی راننده-کتابدار، از جمله نخستین کتابدار زن سیار) همراه دارند و برنامههای متنوعی مانند قصهگویی، جمعخوانی، سوادآموزی، کارگاههای کودکانه، مشاوره درسی، خدمات برای سالمندان و برنامههای فرهنگی اجرا میکنند. ماموریت این کتابخانههای سیار با تمرکز ویژه بر عدالت فرهنگی، جبران کمبود کتابخانه در مدارس روستایی، ترویج عادت مطالعه از کودکی و محرومیتزدایی فرهنگی تعریف شده و تلاش میکنند نسل به نسل، مطالعه را در کشور فراگیرتر کنند.
کتابخانههای سیار در کشورهای دیگر
امروزه در سطح جهانی هزاران واحد در کشورهای مختلف از جمله انگلیس (با نام mobile library)، استرالیا، کانادا و کشورهای در حال توسعه نقش کلیدی در ترویج سوادآموزی، دسترسی برابر به اطلاعات، حمایت از آموزش کودکان، کاهش نابرابریهای فرهنگی و حتی برنامههای اجتماعی مانند قصهگویی و آموزش سواد دیجیتال ایفا میکنند.
در کشورهای همسایه ایران وضعیت متنوع است؛ ترکیه با حدود ۳۵ کتابخانه سیار رسمی زیر نظر اداره کل کتابخانهها و انتشارات به روستاها، مناطق دورافتاده و حتی مناطق زلزلهزده خدمت میرساند و ابتکارات خلاقانهای مانند تبدیل کامیونهای زباله به کتابخانه سیار در آنکارا دارد. عراق با پروژههای محلی پس از جنگ و تخریب کتابخانهها در دوران داعش، اولین کتابخانه سیار رسمی در موصل در نوامبر ۲۰۲۴ (یک اتوبوس قدیمی مدرسهای تبدیلشده به کتابخانه با ۱۰۰۰ کتاب، اینترنت و کامپیوتر) و پروژه AGYA که از ۲۰۲۳ فعال است با تمرکز بر کتابخانههای سیار و گوشههای مطالعه دائمی در مدارس دورافتاده، به احیای فرهنگی و دسترسی کودکان به کتاب پرداخته است.
افغانستان با زنجیره کتابخانه سیار چارمغز و ۱۷ واحد سیار (هفت اتوبوس و ۱۰ ون) از سال ۲۰۱۸ حتی در شرایط محدودیتهای طالبان به کودکان، تفکر انتقادی، قصهگویی و فضاهای امن مطالعه ارائه میدهد و حدود ۱۰۰۰ بازدیدکننده روزانه دارد. پاکستان پروژههای NGO محور مانند کتابخانههای روی شتر در روستاهای دورافتاده، اتوبوسهای آموزشی و طرحهایی مانند طرح مطالعه پاکستان و ابتکارات محلی مانند کتابخانه سیار مشعل برای آموزش زنان و کودکان در مناطق قبیلهای دارد.
مطالعه عمومی و کتابخانهها در ایران
در ایران با وجود شبکه گسترده بیش از ۴۲۲۰ کتابخانه عمومی (شامل بیش از ۲۷۴۰ کتابخانه نهادی، پیشخوانها، سالنهای مطالعه و سیارها) و حدود دو میلیون عضو فعال واقعی، که کمتر از سه درصد جمعیت تقریبی ۹۰ میلیونی است، آمار عضویت کلی اعلامی تا ۱۰ میلیون نفر دارد که بسیاری از آنان غیرفعال هستند. با این آمار استقبال کلی از کتابخانهها متوسط تا پایین ارزیابی میشود و سرانه مطالعه روزانه کتاب غیردرسی بر اساس نظرسنجیهای آبان ۱۴۰۴ حدود ۱۰.۹ دقیقه (با احتساب کل جمعیت) یا ۲۶.۶ دقیقه برای گروه کتابخوانان (۴۱.۱ درصد مردم که کتاب میخوانند) گزارش شده که در مقایسه با کشورهای پیشرفته (۴۰ تا ۹۰ دقیقه یا بیشتر روزانه) و حتی برخی کشورهای در حال توسعه ضعیفتر است. در این میان باید دانست که عوامل اقتصادی مانند گرانی کتاب، کمبود وقت، تورم، اولویت شبکههای اجتماعی و دیجیتال، دغدغههای مالی و معیشتی مانع اصلی هستند، هرچند ۸۱.۴ درصد مردم معتقدند ایرانیان کمتر مطالعه میکنند که نشاندهنده حساسیت فرهنگی به این موضوع است و باید فرهنگسازی و فعالیت فرهنگی بیشتری در این زمینه انجام شود.
نقش کتابخانههای سیار در بهبود وضعیت مطالعه
کتابخانههای سیار در این شرایط میتوانند نقش مهمی ایفا کنند، زیرا در سطح محلی امانت کتاب را چند برابر کتابخانههای ثابت ارائه میکنند، عادت مطالعه را در کودکان روستایی و حاشیهنشین شکل میدهند، دسترسی برابر به امکانات فرهنگی ایجاد میکنند و بیشترین تاثیر را بر کودکان و نوجوانان روستایی، ساکنان مناطق دورافتاده، خانمها و مادران خانهدار در روستاها و عشایر، سالمندان کمتحرک، دانشآموزان مدارس کمبرخوردار و گروههای محروم اقتصادی میگذارند. هرچند تاثیر ملیشان محدود برآورد شده و گفته شده است شاید پنج تا ۱۰ درصد بر سرانه کلی مطالعه اثر داشته باشند، مگر اینکه تعدادشان چند برابر شود و با برنامههای دیجیتال ترکیب شود.
برای بهبود وضعیت چنین امکاناتی، گسترش سریع کتابخانههای سیار علاوه بر تامین بودجه دولتی، لازم به نظر میرسد حمایت خیرین، اولویتبندی مناطق محروم و مدرنسازی چنین کتابخانههایی با افزودن محتوای دیجیتال، کتاب صوتی، دسترسی اینترنت و اپلیکیشن رزرو ضروری باشد. همکاری بین نهاد کتابخانهها، آموزش و پرورش (برای ادغام در مدارس)، وزارت ارشاد، شهرداریها و صداوسیما، کاهش موانع اقتصادی با یارانه کتاب و امانت رایگان، برنامههای جذاب غیرسنتی مانند کارگاههای آموزشی، مشاوره درسی و فرهنگی و فرهنگسازی خانوادگی از کودکی با والدینی که خود کتاب بخوانند و ساعت مطالعه خانوادگی بگذارند، راهکارهای کلیدی هستند که قطعا نیاز به تمرکز و عملکرد سراسری در کشور دارند.
گرچه نهاد کتابخانههای عمومی کشور مسئول اصلی برنامهریزی ملی، نظارت و گسترش مطالعه است، مجلس باید بر قانونگذاری و تخصیص بودجه تمرکز کند و بر مصرف صحیح آن نظارت کامل داشته باشد، دولت بر اجرای کامل، سریع و بهموقع آن همت گمارد، خیرین و بخش خصوصی از این پروژه حمایت مالی کنند، آموزش و پرورش هماهنگ باشد، خانوادهها و جامعه محلی فرهنگ را تقویت کنند و رسانهها کمپینهای ترویجی مانند «برای ایران بخوان» راه بیندازند.
کتابخانههای سیار ابزار قدرتمندی برای عدالت فرهنگی به شمار میروند و با اجرای جدی سند ملی خواندن و تعهد بلندمدت همه نهادها و مردم، میتوان تا چند سال آینده تغییرات محسوسی در دسترسی به کتاب، عادت مطالعه و کاهش نابرابریهای فرهنگی ایجاد کرد.
نظر شما