آگاه: با وجود اینکه در مورد تاریخ تولد این شاعر سترگ، شبهه وجود دارد شهرداری تهران سال پیش در آگهینما (بیلبورد) تبلیغاتی شهری، اول بهمن به عنوان زادروز فردوسی را گرامی داشت و در این آگهینما که فراخوان جایزه «شهر شعر» است مصرع «به ایران، سلام و به تهران درود» آمده و از مخاطبان خواسته شده بود که آن را کامل و در جایزه آن شرکت کنند.
البته فقط اول بهمن نیست که به عنوان روز تولد فردوسی در برخی تقویمها وجود دارد؛ چند روز و تاریخ دیگر هم در روزشمارهای مختلف به عنوان «روز فردوسی» نامگذاری شده است و این همه تفاوت در تاریخ یک تولد یک معنا دارد و آن هم اینکه احتمالا هیچکس تاریخ دقیق تولد آن شخص را نمیداند. چنانکه بسیاری از شاهنامهپژوهان هم به این موضوع اذعان دارند که تاریخ دقیق تولد فردوسی مشخص نیست و موضوع مهمی هم نیست چون میتوان هرروز را زادروز فردوسی دانست. به عقیده این پژوهشگران، سعی در یافتن تاریخ خاصی برای زادروز کسی که در این ملک، هر روز از آن اوست، شاید درست یا نادرست در دفتری ثبت شود ولی آنچه از او در دلهاست نقش دیگری دارد. او نهتنها هویت ایرانی را به منظر و عالمیان را به نظاره نشاند، بلکه حیاتی تازه به زبان پارسی داد و راه و رسم چگونه ایرانی بودن را تعلیم کرد.
چرا اول بهمن را زادروز فردوسی میدانند؟
اما چرا بسیاری، اول بهمن را زادروز فردوسی میدانند؟ محمد بقاییماکان، نویسنده و پژوهشگر حوزه ادبیات در این باره میگوید: برخی فردوسیپژوهان که در شمار سرآمدان این طریق نیستند، براساس ابیاتی که در شاهنامه آمده، نخستین روز بهمن را زادروز فردوسی دانستهاند به این دلیل که فرزانه توس فرموده: «چو شصت و سه شد سال، شد گوش کر» و چون شصت و سه سالگی در «شب اورمزد از ماه دی» بوده، پس میشود اول بهمن ۳۲۴ (هـ. ق) برابر با ۳۰۸ خورشیدی. حال آنکه در هیچ تذکره معتبری یا از قلم هیچ شاهنامهپژوه صاحبنامی چنین تاریخی ذکر نشده، بلکه جملگی برآنند که فردوسی در ۳۲۹ (هـ. ق) برابر با ۳۱۹ خورشیدی در روستای پاژ به هستی آمد و در ۳۹۷ خورشیدی برابر با ۴۱۱ هجری (یا ۴۱۶) درگذشت. اینکه سراینده شاهنامه به طور قطع در سال ۳۲۹ تولد یافت، دلایل متعددی وجود دارد که یکی از معتبرترین آنها ابیاتی است درباره پادشاهی محمود غزنوی که خود را در آن ایام ۵۸ ساله میخواند:
«بدانگه که بد سال پنجاه و هشت/ جوان بودم و چون جوانی گذشت»
بنابراین ۵۸ سال پیش از روی کار آمدن محمود میشود ۳۲۹ (هـ. ق). ولی اینکه فردوسی در چه سالی درگذشت به نظر میرسد سال ۴۱۱ قابل قبولتر باشد، زیرا در جایی از شاهنامه اشارهای نمییابیم که فراتر از این تاریخ باشد. بر این اساس باید حدود ۸۰ تا ۸۲ سال عمر کرده باشد. با این همه برخی پژوهندگان سال تولد فردوسی را ۳۱۳ (هـ. ق) دانستهاند و از همین رو در سال ۱۳۱۳ خورشیدی هزاره فردوسی در ایران برگزار و آرامگاه او افتتاح شد.
چند دلیل در رد اینکه اول بهمن، تولد فردوسی نیست
اما در پاسخ به اینکه چرا اول بهمن، تاریخ دقیق و درست زادروز فردوسی نیست، نظر پنج شاهنامهپژوه را در ادامه میآوریم:
میرجلالالدین کزازی: به درستی نمیدانم چرا یکم بهمن؟
به درستی نمیدانم که چرا این روز زادروز فردوسی شمرده شده است اما در آن چند و چون و مگر هست. این زمینهای است ادبی و تاریخی که همواره باید بدان اندیشید و در آن کاوید اما از این دید که روزی را ما روز فردوسی بشماریم و آن روز را گرامی بداریم، این زمینه چندان ارجی نمیتواند داشت. مشخص نبودن زادروز فردوسی بهانهای بهینه در بیشاندیشیدن و پرداختن به فردوسی و شاهنامه او خواهد بود. از نگاهی بسیار فراخ، هر روز که ما در آن به ابرمرد فرهنگ و ادب ایران بیندیشیم و به شاهکار ورجامند و بیمانند او، آن روز، خجسته روز فردوسی و شاهنامه خواهد بود.
محمدجعفر یاحقی: سندیت متقن تاریخی ندارد
در چارچوب زندگی اجتماعی و فرهنگ قرون گذشته قید کردن روز دقیق تولد افراد اهمیت نداشته و در مورد فردوسی نیز این چنین بوده است. حتی سال تولد او هم پس از بررسیهای متعدد و با زحمت در سال ۱۳۲۹ هجری خورشیدی مشخص شد. بنابراین تعیین روز دقیق تولد فردی در یکهزار سال پیش -هرچند هم این فرد شاخص باشد- به هیچوجه امکانپذیر و شدنی نیست. هیچ سند تاریخی هم در این زمینه وجود ندارد و نامبردن از این روز (یکم بهمن) به عنوان زادروز فردوسی تنها بر اساس محاسبات سرانگشتی، غیرعلمی و غیر رسمی صورت گرفته است. بر اساس چنین محاسباتی سومین روز دی نیز به عنوان روز تولد فردوسی مورد اشاره قرار گرفته در حالی که این تاریخ نیز هیچ سندیتی ندارد. اساسا روز دقیق تولد اهمیت آنچنانی برای بزرگداشت و گرامیداشت ارزش کار شعرا، فضلا و حکما ندارد چنانکه زادروز ۹۰درصد شعرا و فضلای بزرگ ایرانزمین همچون مولوی، سعدی، حافظ و عطار هم مشخص نیست.
جلال خالقیمطلق: هیچ اطلاعی نداریم
طبق بررسی چند تاریخ که فردوسی خود در شاهنامه به دست داده است، احتمال نزدیک به یقین سال تولد او ۳۲۹ هجری قمری است که سال درگذشت رودکی نیز هست. درباره روز تولد شاعر هیچ اطلاعی نداریم و آنچه ادعا شده فاقد اعتبار است. سال پایان سرایش شاهنامه ۲۵ اسفند ۴۰۰ هجری است و سال درگذشت شاعر از دو تاریخ ۴۱۱ و ۴۱۶ که گزارش کردهاند دومی محتملتر است.
سجاد آیدنلو: هیچ مبنای علمی برای زادروز فردوسی نداریم
یکی از مواردی که در مسائل مربوط به شاهنامهشناسی برداشتهای اشتباه را به دنبال داشته، سه بیتی است که در بخش تاریخی شاهنامه آمده است. در آنجا فردوسی به شصتوسهسالگی خودش اشاره کرده است:
چو آدینه هرمزد بهمن بود
بر این کار فرخ نشیمن بود
می لعل پیش آورم هاشمی
ز بیشی که خنبش نگیرد کمی
چو شصتوسه شد سال و شد گوش کر
ز گیتی چرا جویم آیین و فر
عدهای همین را مبنا قرار دادهاند و چون فردوسی گفته ۶۳ سالم شد و از روز «هرمزد بهمن»، یعنی نخستین روز بهمن، یاد کرده به غلط استنباط کردهاند این روز تولد فردوسی است. این استنباط اگرچه به هیچوجه درست نیست، اما در دو، سه سال اخیر در شبکههای مجازی تبلیغ و ترویج میشود. زیرا در این سه بیت اصلا اشارهای به تولد فردوسی نداریم. چون اول بهمن روز جمعه است و جمعه در سنتهای اسلامی مقدس است و اول هر ماه هم در سنت ایران پیش از اسلام، تقارن اینها را به فال نیک گرفته و گفته به شادی برگزار کن و بعد در ادامه هم گفته که من ۶۳ ساله شدم و گوشم هم سنگین شده است.
ژاله آموزگار: هر روز زاده میشود؛ زادروز مهم نیست
زادگاه و تاریخ تولد فردوسی اهمیتی ندارد، زیرا همه جای ایران سرای اوست. او با هر نوزادی در ایران زاده میشود اما مرگ فرهنگی ندارد. من فردوسی را تنها پیکرتراشی نمیبینم که پتکی بر سنگی بکوبد تا پیکری بیجان بسازد. او برای من آرشی است که همه هستی، عمر و جان و روانش را در این اثر نهاد و هم چون آرش که خود تیر شد تا گستره ایران گستردهتر شود، فردوسی نیز خود شاهنامه شد تا فرهنگ ایرانی زنده بماند. او پیر شد. پیمانشکنی از فرمانروایان دید، مرگ غریبانهای به سراغش آمد اما موفق شد سایهبانی بسازد که نام و فرهنگ ایران، در سایه آن، از گزند زمان، در امان بماند.
تاریخ تولد فردوسی مشخص نیست
محمد رسولی، شاهنامهپژوه هم در خصوص روز یکم بهمن زادروز فردوسی، معتقد است: چنین مناسبتی هیچ سند تاریخی ندارد و زاییده تخیل و پندار است و زادروز این شاعر بزرگ ایرانی معلوم نیست. وی توضیح داد: ممکن است سوال پیش آید که حالا چه اهمیتی دارد که بنده هم امروز را زادروز فردوسی بنامم؟ پاسخ آن است که بله، ممکن است اصل موضوع مهم نباشد. اما اگر به عنوان یک شاهنامهپژوه با تألیف دهها کتاب راجع به شاهنامه، این را تایید کنم، برای برخی حجت میشود و راه تحقیق و پژوهش در این باره تا حدی بسته میشود. اما هنگامی که اعلام کنیم هنوز دلیل کافی برای تولد فردوسی عزیز در این روز وجود ندارد، پژوهشگران و به ویژه پژوهشگران جوان به تکاپو و جستوجوی بیشتر خواهند پرداخت.
دانشنامه ایرانیکا: تاریخ دقیقی ثبت نشده
دانشنامه ایرانیکا نیز به عنوان یکی از درگاههای معتبر علمی که به مسائلی درباره تاریخ و فرهنگ ایرانی میپردازد در مقالهای مفصل درباره فردوسی مدعی شده که به طور قطع نمیتوان تاریخ دقیقی برای تولد فردوسی در نظر گرفت. در قسمت ابتدایی این مقاله آمده است: تاریخ دقیق تولد فردوسی ثبت نشده، اما سه سرنخ مهم از اشعار خود او در این زمینه وجود دارد.
نخست: در مقدمه داستان جنگ بزرگ کیخسرو، فردوسی اشاره میکند که در ۶۵ سالگی دچار فقر شده و این سن را سه بار تکرار میکند. همچنین بیان میکند که وقتی ۵۸ ساله بوده و دوران جوانیاش به پایان رسیده، سلطان محمود به سلطنت رسیده است. از آنجا که محمود غزنوی در سال ۳۸۷ هجری قمری (۹۹۷ میلادی) به تخت نشست، بنابراین سال تولد شاعر باید ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) باشد.
دوم: در داستان سلطنت بهرام سوم، شاعر سن خود را ۶۳ سال ذکر میکند و تقریبا ۷۳۰ بیت بعد، بار دیگر به این سن اشاره کرده و اضافه میکند که روز «هرمزد بهمن» (روز اول ماه بهمن) در آن سال مصادف با جمعه بوده است. تحقیقات شاپور شهبازی نشان داده است که در سالهای مورد بررسی، تنها در سال ۳۷۱ یزدگردی (۱۰۰۳ میلادی)، اول بهمن با روز جمعه مصادف بوده است. اگر ۶۳ سال از این تاریخ کم کنیم، به سال ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) به عنوان سال تولد فردوسی میرسیم.
سوم: در پایان شاهنامه، فردوسی سن خود را ۷۱ سال و زمان اتمام کتاب را روز «آرد» (۲۵ اسفند) در سال ۳۷۸ یزدگردی (۴۰۰ هجری قمری / ۸ مارس ۱۰۱۰ میلادی) ذکر کرده است که بار دیگر سال تولد او را ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) تایید میکند.
نظر شما