آگاه:

فناوری نانو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
این فناوری به تولید و استفاده از مواد در ابعاد بسیار کوچک، از یک تا صد نانومتر می‌پردازد. هر نانومتر معادل یک میلیاردیم متر است. برای درک بهتر خوب است بدانید یک تار موی انسان حدود ۸۰ هزار نانومتر محاسبه می‌شود. کوچک کردن اتم‌های یک مواد است که سبب ایجاد ویژگی‌های جدید و متفاوت می‌شود. فناوری نانو با کنترل ساختار مواد در مقیاس اتمی و مولکولی کار می‌کند. وقتی اندازه ذرات و اتم‌های یک ماده به مقیاس نانو برسد، عواملی مانند سطح تماس، واکنش‌پذیری، استحکام، رسانایی و دیگر ویژگی‌ها تغییر خواهد کرد؛ همین تغییرات است که دانشمندان ترغیب می‌شوند برای پیشبرد عملکرد و تاثیرات مثبت ماده‌ها از فناوری نانو استفاده کنند.
 

کارکردهای گوناگون فناوری نانو
فناوری نانو با توجه به دربرگیری مواد گوناگون، بخش‌های زیادی از زندگی روزمره مردم را شامل شود؛ از وسایل قابل استفاده در طول روز مانند مسواک و لباس تا حوزه کشاورزی و صنایع تولید مصالح واستفاده‌های پزشکی، همه اینها بسترهای به‌کارگیری فناوری نانو هستند.
از مهم‌ترین بخش‌هایی که می‌توان در آن به خوبی فناوری‌های نانو را به کار برد حوزه پزشکی و سلامت است. در این بخش، فناوری نانو نقش مهمی در تشخیص و درمان بیماری‌ها دارد. نانوذرات می‌توانند دارو را به‌صورت هدفمند به سمت سلول‌های بیمار هدایت کنند و از بیشتر شدن آنها جلوگیری کنند. علاوه بر اینها، ساخت تجهیزات نوین و پیشرفته پزشکی، انواع نخ‌های بخیه و پلاتین‌های ارتقایافته و انواع داروها، از دیگر خواص و ویژگی‌های فناوری نانو به‌شمار می‌رود.
در بخش صنعت و تولید نیز نانو سبب افزایش کیفیت و دوام محصولات می‌شود. به‌عنوان مثال ویژگی‌های نانویی در رنگ موجب ضد خش شدن، ضدزنگ شدن و مقاوم شدن دربرابر سوختگی و حرارت می‌شود. در ساخت آهن‌آلات نیز به کارگیری نانو سبب کم شدن حجم و همچنین استحکام بیشتر می‌شود که می‌تواند مواد مناسبی در تولید و ساخت خودرو، هواپیما و صنایع ساخت و ساز باشد.
کشاورزی از دیگر بخش‌هایی است که فناوری نانو می‌تواند در تمامی مراحل آن قابل استفاده باشد. نانو در کشاورزی باعث افزایش بهره‌وری و کاهش مصرف و مضرات سموم می‌شود. همچنین در تولید بسته‌بندی‌های مواد غذایی، عمر ماندگاری و حفظ کیفیت خوراکی را بهبود می‌بخشد.

فناوری نانو در ایران چقدر پیشرفته است؟
از اقدامات مهم در رویه پیشرفت فناوری نانو در ایران، تاسیس ستاد توسعه فناوری نانو بوده است. این ستاد از مهم‌ترین نهادهای دولتی است که مسئولیت برنامه‌ریزی و هدایت تمامی فعالیت‌ها و پروژه‌های مربوط به این فناوری را بر عهده دارد. ستاد توسعه نانو که زیر نظر معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری فعالیت می‌کند مسئولیت‌های دیگری از قبیل تجاری‌سازی دستاوردهای علمی و حمایت از صنایع و شرکت‌های دانش‌بنیان در این حوزه را نیز پیش می‌برد.
این ستاد از سال ۱۳۸۱ با طراحی و اجرای برنامه‌های کلان در زمینه فناوری نانو، بخش عمده تمرکز خود را روی تقویت زیرساخت‌ها، ارتقای ظرفیت‌های تحقیقاتی و صنعتی و همچنین تجاری‌سازی و ایجاد بازدهی مالی از این صنعت قرار داده است. تجاری‌سازی فناوری نانو از اصلی‌ترین برنامه‌های دولت و این ستاد است. ستاد توسعه فناوری نانو در ایران می‌تواند با همکاری شرکت‌های خصوصی و گسترش دامنه فعالیت به دیگر صنایع، به توسعه محصولات نانویی و عرضه آنها به بازار کمک کند. ایجاد پارک‌های علم و فناوری برای حمایت از استارتاپ‌ها و پژوهشگران، ایجاد نظام ملی تامین مالی فناوری نانو که توسط تسهیلات بانکی و صندوق‌های سرمایه‌گذاری محقق می‌شوند و تاسیس مراکز نانویی در دانشگاه‌ها در کنار پیشبرد طرح نانو ۱۰۰ و برگزاری نمایشگاه‌ها نانو، از جمله اقدامات این ستاد برای ایجاد یک چشم‌انداز و آینده مثبت برای این فناوری در کشور است.
ایران در چند سال اخیر موفق شده تا در عرصه فناوری نانو پیشرفت‌های قابل ملاحظه‌ای را به‌دست بیاورد. بر اساس گزارش‌ها، کشور با بیش از ۴۰۰ شرکت دانش‌بنیان فعال در حوزه فناوری نانو و افزایش بیش از صددرصد در صادرات محصولات نانویی در یک سال اخیر، در عرصه جهانی عرض اندام کند و خوش بدرخشد. از مهم‌ترین دستاوردهای ایران در این حوزه، صدور گواهی نانو مقیاس برای بیش از ۱۷۳۵ محصول با ویژگی نانویی است که زیرمجموعه ۲۰۱ شرکت دانش‌بنیان به بازار عرضه شده‌اند. این محصولات در صنایع مختلف از جمله پزشکی، انرژی و محیط‌زیست کاربرد دارند و مجموع درآمد دولت و این شرکت‌ها در سال اخیر به حدود ۹۷۳ میلیارد تومان رسیده است. افراد و نهادهای فعال در این فناوری، با حمایت دولت و صندوق‌های نوآوری توانسته‌اند هم رضایت بازار داخلی را به ارمغان بیاورند و هم بستر رقابت در جهان و صادرات را ایجاد کنند. حضور ایران و ارائه محصولات نانویی در نمایشگاه Nanotech در توکیو نشان‌دهنده سیاست گسترش و اهمیت این فناوری در کشور است.

تاکید مجلس و مسئولان بر پیشرفت فناوری نانو در ایران
مرکز پژوهش‌های مجلس با تاکیداتی بر اهمیت فناوری نانو در رشد اقتصادی کشور و بستری مناسب برای رقابت ایران در عرصه بین‌المللی اشاره کرده است. حمایت از تحقیقات بنیادی در زمینه نانو، تقویت زیرساخت‌های علمی و فناوری و همچنین ایجاد مراکز تحقیقاتی مشترکی میان دولت و شرکت‌های خصوصی و دانش‌بنیان از پیشنهادات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به قوه مجریه بوده است. در سال ۱۴۰۱ این مرکز با بررسی شاخص‌های توسعه فناوری نانو در برنامه ششم توسعه مبانی مختلفی از ابعاد این صنعت را مطرح کرد. در بخش توسعه سرمایه انسانی و کیفیت علمی این گزارش، تعداد محققان ایرانی تراز اول در جهان، تعداد مقالات نانو در جلسات رسمی و مطرح بین‌المللی، سهم مقالات نانویی ایران در مجلات برگزیده جهانی و جایگاه کشور در جهان در این زمینه مورد بررسی قرار گرفته است که ابعادی از آنان درحال رشد و مطابق با برنامه و برخی از آنان با کندی پیش رفته و عقب‌تر از برنامه شناخته شده است.
در حوزه استاندارد و ایمنی نیز مرکز پژوهش‌ها به تعداد استانداردهای ملی فناوری نانو و استانداردهای بین‌المللی آن در کنار استانداردهای ملی ارتقا یافته اشاره کرده که باتوجه به پیشرفت کم در این زمینه‌ها بر افزایش عملکرد ستاد نانو و نهادهای مسئول تاکید کرده است. در بخش مربوطه به توسعه صنعت نانو سه عامل تعداد شرکت‌های تولیدکننده نانو، تعداد محصولات نانویی و تعداد بنگاه‌های صنعتی غیرنانویی بهبودیافته مورد تاکید برنامه ششم توسعه در این گزارش قرار گرفته است. در برنامه ششم توسعه، تولید تجهیزات صنعتی ایرانی در رابطه با نانو نیز مورد تاکید قرار گرفته است که نسبت به دیگر ابعاد این برنامه در حوزه نانو از پیشرفت و رسیدگی برخوردار بوده است. در این برنامه همچنین به حوزه‌های همکاری بین‌المللی در بخش تولید و انتشار مقالات، ترویج این فناوری و فرهنگ‌سازی درمورد آن، توسعه فناوری‌های کلیدی، توسعه و مدیریت بازار نانو در داخل و خارج و همچنین خدمات و زیرساخت‌های تجاری‌سازی اشاره شده است.
حسین افشین، معاون علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در آیین افتتاح شانزدهمین نمایشگاه بین‌المللی فناوری نانو اعلام کرد: «از ابتدای سال تصمیم گرفتیم که هر روز یک محصول جدید نانو وارد بازار شود. این حرکت باعث شده صنعت نانو ایران شتاب ویژه‌ای بگیرد و شاهد رشد قابل توجه صادرات باشیم.» او با اشاره به آمارهای صادراتی گفت: «میزان صادرات محصولات نانو در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۸۲ تا ۱۸۳ میلیون دلار بوده است. این رقم در مقایسه با سال گذشته که ۶۵ میلیون دلار بود، رشد چشمگیری را نشان می‌دهد.» افشین افزود: «زمانی که از صادرات صحبت می‌کنیم، یعنی بازار داخلی اشباع شده است. امروز حدود ۹۰ درصد تولیدات نانو در داخل کشور مصرف می‌شود و این به معنای جلوگیری از واردات بسیاری از محصولات است؛ تنها ده درصد از تولیدات ما صادر می‌شود.» به گفته معاون علمی رئیس‌جمهور، بازار محصولات نانو در سال ۱۴۰۳ حدود ۹۷ همت برآورد شده است. او ابراز امیدواری کرد با تداوم حمایت‌ها و توسعه فناوری، روند رشد این صنعت در سال آینده نیز ادامه داشته باشد.
با توجه به تخصیص تقریبی ۳۱ همت به حوزه فناوری در لایحه بودجه کل کشور برای سال آینده که شامل نهادهای معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و ستاد توسعه فناوری‌های نانو می‌شود، به نظر می‌رسد این رشد حدودی ۶۰۰ درصدی نسبت به سال گذشته به‌طرز قابل توجهی سبب پیشرفت این فناوری در کشور و در دنباله آن، افزایش صادرات محصولات نانویی خواهد شد.