آگاه: ژئوپارک ارس با ۳۱ ژئوسایت در خرداد ۱۴۰۲ (۲۰۲۳) به شبکه ژئوپارک‌های جهانی یونسکو پیوست. سال آینده نوبت ارزیابی این ژئوپارک فرا می‌رسد. اینک نگرانی‌هایی درباره جایگاه جهانی این ژئوپارک مطرح است، اما چه شرایطی می‌تواند این موقعیت را به مخاطره اندازد و ژئوپارک ارس را حتی در تهدید اخراج از شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو قرار دهد؟
علیرضا امری‌کاظمی، مشاور ارشد ژئوپارک ارس، که ریاست شبکه ژئوپارک‌های جهانی ایران را نیز بر عهده دارد و همزمان عضو شورای عالی ژئوپارک‌های جهانی یونسکو و عضو شورای اجرایی شبکه جهانی ژئوپارک‌هاست و در ثبت جهانی ژئوپارک ارس نقش داشته است، در واکنش به این نگرانی به «ایسنا» گفت: تا بهار سال آینده، شرایط خاص و ویژه‌ای برای ژئوپارک ارس است، به این دلیل که بهار سال آینده، ارزیابی دوره‌ای چهارساله شبکه جهانی ژئوپارک‌ها انجام می‌شود. البته اینگونه نیست که ارزیاب‌ها یک‌باره برای بازدید بیایند و سطح ژئوپارک را تغییر دهند یا آن را از فهرست جهانی حذف کنند. روند اینگونه است که وقتی ژئوپارک در شبکه جهانی ثبت می‌شود، هر چهار سال یک‌بار ارزیابی دوباره می‌شود. باید ژئوپارک گزارش عملکرد چهارساله را بفرستد و بین بهار و تابستان آینده نیز دو نفر ارزیاب یونسکو در غالب ماموریت رسمی از ژئوپارک بازدید می‌کنند، و ژئوپارکی که قبلا ثبت جهانی شده دوباره ارزیابی می‌شود و نتیجه آن در شورای ژئوپارک‌های یونسکو مطرح و رأی‌گیری می‌شود، که «کارت سبز» بگیرد و جایگاه آن برای چهارسال دیگر تمدید شود، یا «کارت زرد» بگیرد و برای دو سال اخطار دریافت کند.

و همچنان مشکل نیروی انسانی
مشاور ژئوپارک ارس به برخی از چالش‌های موجود در این ژئوپارک جهانی اشاره کرد و افزود: نگرانی ما در چند حوزه است؛ کمبود نیروی انسانی متخصص و تصویب ساختار مدیریتی ژئوپارک و بودجه و اعتباراتی که برای امسال و سال آینده درنظر گرفته و درخواست شده حتما تخصیص یابد و اینطور نباشد که بودجه تخصیص نیابد.
او با تاکید بر ضرورت ثبات مدیریتی در ژئوپارک ارس، گفت: جابه‌جایی‌های پی‌درپی در مدیریت ژئوپارک، از نظر یونسکو و شبکه جهانی مقداری بحث پایداری و استحکام در مدیریت ژئوپارک جهانی ارس را زیر سوال می‌برد. البته شبکه جهانی به مسائل داخلی ژئوپارک‌ها ورود نمی‌کند اما این نکته منفی برای ژئوپارک است که پی‌درپی مدیر جدید معرفی می‌کند.
عضو شورای عالی ژئوپارک‌های جهانی یونسکو افزود: از نظر ساختار پرسنلی نیز ژئوپارک ارس متاسفانه محدودیت‌هایی دارد و تعداد پرسنل متخصص آن، پایین است. زمانی که ارس را سه سال پیش ثبت جهانی کردیم وضعیت پرسنلی خیلی بهتر بود و در این سال‌ها تعداد نیروهای تخصصی کاهش یافته و درحال حاضر، با حداقل نفرات کار می‌کند، که کفایت نمی‌کند و این شرایط باید اصلاح شود. او درباره سطح همکاری جامعه محلی در ژئوپارک ارس که معیار قابل توجهی در حفظ جایگاه آن به شمار می‌آید، اظهار کرد: جامعه محلی، موضوع حادی در ژئوپارک ارس نیست، چون از طریق شبکه همیاران، جامعه محلی را از طریق دوره‌های آموزشی و رویدادها درگیر کرده‌اند و از آن نظر نگرانی نداریم.

قانون ارزیابی چهار سال یک بار
امری‌کاظمی در پاسخ به این پرسش که با توجه به طرح این چالش‌ها، آیا اکنون جایگاه جهانی ژئوپارک در خطر است؟ گفت: ارزیابی ژئوپارک‌ها قانون دارد. بعد از گذشت چهار سال از عضویت این ژئوپارک، قرار است در فاصله بهار تا تابستان سال آینده ارزیابی انجام شود. اما نکته این است که از حالا باید آماده‌سازی و رفع نواقص را انجام دهیم. یکسری عقب‌افتادگی از برنامه‌ها در سال‌های پیش داریم که باید جبران شود، به همین دلیل کل سازمان منطقه آزاد ارس با حمایت دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد باید بسیج شود و امکاناتشان را برای موفقیت این برنامه بگذارند تا حتما ارزیابی موفقی را سال آینده پشت سر بگذاریم، به هر حال آبروی کشور مطرح است و ژئوپارک جهانی اعتبار کشور است و حفظ آن هم برای استان و شهرستان اهمیت دارد.
رئیس شبکه ژئوپارک‌های جهانی ایران بیان کرد: خوشبختانه مدیرعامل و معاون فرهنگی اجتماعی سازمان منطقه آزاد از ژئوپارک حمایت می‌کنند و می‌دانند چقدر اهمیت دارد و چقدر برای منطقه می‌تواند مزیت داشته باشد. به هر حال کارها به صورت سلسله مراتبی انجام می‌شود و این موضوع باید در تمام رده‌های میانی مدیریتی و ارشد اهمیت داشته باشد و پیگیری کنند، چون شکست ژئوپارک شکست کل سازمان منطقه آزاد ارس است و موفقیت آن، موفقیت کل سازمان است. در واقع در حوزه‌های عمرانی و تجهیز ویزیتورسنتر و اینفوسنترها مقداری عقب هستیم که باید در ماه‌های پیش‌رو جبران شود. از بابت ارزیابی خیلی نگرانی نداریم ولی این مسائل، خیلی کوچک نیست و باید برای آن وقت بگذارند و همتی پشت کار باشد.

اتفاقات خوب منطقه
مهدی عباسی، مدیر اسبق گردشگری و میراث فرهنگی منطقه آزاد ارس که نزدیک ۱۵ سال برای طرح و به سرانجام رساندن پروژه ژئوپارک ارس و دیگر پروژه‌های ثبت جهانی در محور گردشگری شمال‌غرب کشور نقش موثر داشت نیز نسبت به نگرانی‌هایی که درباره جایگاه جهانی ژئوپارک ارس مطرح است، هشدار داد و به برخی اتفاقات مهم در گردشگری شمال‌غرب و چالش‌های موجود اشاره کرد و افزود: پس از اجرای پروژه‌های مرمتی موفق در جوار ساحل رودخانه ارس و آماده‌سازی بستر مناسب برای طرح پروژه عضویت ارس در شبکه ژئوپارک‌های یونسکو، فرصت مناسبی به دست آمد تا از پتانسیل اماکن و آثار تاریخی مرمت شده به عنوان یک مزیت ویژه در پرونده عضویت ژئوپارک ارس در یونسکو به خوبی استفاده کنیم، مرمت کلیسای سنت استپانوس، کلیسای ناخیرچی (چوپان)، کلیسای ننه مریم، کاروانسرای خواجه نظر، مقبره حکیم نباتی، حمام تاریخی جلفا و سایر پروژه‌های مرمتی با بودجه سازمان منطقه آزاد ارس و استفاده از دانش فنی دفتر فنی اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی از اتفاقات خیلی خوبی بود که در به گردش آوردن موتور پروژه ژئوپارک ارس نقش مهمی بازی کرد.
این کارشناس گردشگری اضافه کرد: بر اساس برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته قرار شد تا ضمن ایجاد موزه محلی در کلیسای سنت استپانوس، موزه‌های محلی دیگری در حمام تاریخی جلفا و مجموعه تاریخی کردشت نیز ایجاد و توسط جامعه محلی مستقر اداره شوند، که این کار در سال‌های گذشته صورت گرفت و استارت کار با دعوت از فعالان و علاقه‌مندان میراث فرهنگی منطقه زده شد، اما پس از ثبت جهانی ژئوپارک ارس در شبکه ژئوپارک‌های یونسکو و تغییرات مدیریتی پی‌درپی در سیستم مدیریت ژئوپارک ارس و مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی سازمان منطقه آزاد ارس، شاهد تعطیلی موزه‌های محلی شدیم که تاثیر بسزایی در معرفی جاذبه‌های گردشگری و میراث تاریخی، طبیعی، معنوی و زمین شناختی شهرستان جلفا و منطقه آزاد ارس داشتند. با بروز این اتفاقات مایوس‌کننده و بسته ماندن در بیشتر این اماکن تاریخی، خطر خروج ژئوپارک ارس از شبکه ژئوپارک‌های یونسکو ذهن بیشتر علاقه‌مندان و دست‌اندرکاران این حوزه را به خود مشغول کرده است.
عباسی گفت: البته باز کردن گره این مسائل کار خیلی سختی نیست و با انگیزه‌ای که در مدیریت جدید ژئوپارک ارس دیده می‌شود می‌توان با تعامل با بخش‌های دیگر سازمان به رونق دوباره این اماکن امیدوار بود. البته باید متذکر شد سایر مدیران حوزه نمی‌توانند بگویند بخشی از مسائل به من مربوط است و سایر کارها نه! ژئوپارک یک حوزه فراگیر است و نیاز به تعامل و حرکت دسته جمعی دارد.
این فعال گردشگری ادامه داد: حفاظت از ژئوسایت‌ها یکی از اولویت‌های اصلی مدیریت ژئوپارک‌ها تلقی می‌شود، ولی با نیروی اندک فعلی نمی‌توان نسبت به حفاظت این مراکز بازدید خوشبین بود. باید در اولین فرصت در ژئوسایت‌های اصلی ژئوگاردها و نگهبانان مطلع و دائمی مستقر کرد وگرنه در نبود ژئوگاردها اکثر سایت‌های تاریخی و طبیعی در معرض تخریب عمدی یا سهوی قرار خواهند گرفت.
مدیر اسبق گردشگری و میراث فرهنگی منطقه آزاد ارس افزود: بهسازی، محوطه‌سازی، نصب و احیای تابلوهای راهنما و تفسیر قبل از ارزیابی آتی مهم‌ترین اقدامی است که بایستی در اولویت برنامه‌های اداره ژئوپارک ارس قرار گیرد. متاسفانه در سال‌های گذشته اصرار بر نصب المان‌های شهری غیرمرتبط در نزدیکی ژئوسایت‌ها و ساحل رود ارس از طرف بخش‌های غیرمطلع و بدون اخذ نظر از اداره ژئوپارک موجب تداخل در منظر ژئوپارک جهانی ارس شده است. توصیه جدی می‌شود تا قبل از ورود ارزیابان در سال آتی بخشی از این المان‌های شهری غیرمرتبط از سواحل رودخانه ارس به سایر جاهای منطقه منتقل شود.
این کارشناس گردشگری در عین حال از تعطیلی بخش‌هایی از پروژه‌های بهسازی و توسعه‌ای در ژئوپارک ارس ابراز ناراحتی کرد و گفت: بزرگ‌ترین کم‌کاری و اهمال، کنار گذاشتن پروژه‌های محوطه سازی و آماده سازی ژئوسایت‌های جدید بود. توصیه جدی‌ام به متولیان فعلی ژئوپارک ارس این است که در کنار برگزاری جشنواره‌های موضوعی فورا به سراغ شروع عملیات آماده‌سازی ژئوسایت های شرق ارس بروند، به‌خصوص در اسرع وقت به وضعیت وخیم ژئوسایت راکفال مارازا رسیدگی کنند.
عباسی ادامه داد: با اینکه موتور توسعه ژئوپارک ارس، اهالی ساکن در «محدوده منطقه حفاظت شده مراکان» به‌خصوص ساکنان روستای تاریخی و گردشگری «گلفرج» هستند، ولی متاسفانه در چند سال گذشته شاهد بی‌مهری متولیان امر به «اکوموزه گلفرج» و تعلل در اجرای پروژه‌های توسعه‌ای در این روستا هستیم. در عجبم از اینکه مهم‌ترین ژئوسایت امتیازآور ژئوپارک ارس در نزدیکی روستای گلفرج واقع شده و تنها موزه فعال و زنده موجود در شهرستان جلفا و منطقه آزاد ارس نیز همچنان در این روستا به فعالیتش ادامه می‌دهد ولی متولیان امر در این خصوص همچنان بدون برنامه بوده و اقدام جدی برای توسعه آن صورت نمی‌گیرد.
پروژه محوطه‌سازی مقبره حکیم نباتی در روستای تاریخی اوشتبین که به عنوان یک جاذبه تاریخی و طبیعی در ژئوپارک جهانی ارس محسوب می‌شود سال‌هاست که توسط مهندسین مشاور طراحی شده و آماده اجراست ولی پیگیری نمی‌شود، ایجاد ویزیتورسنتر موقت در کنار مجموعه تاریخی روستای تاریخی کردشت هم منتظر اقدام است.
این فعال گردشگری اظهار کرد: با اینکه نگرانی‌های جدی در خصوص صدور کارت زرد در ارزیابی آتی وجود دارد، ولی همچنان امیدوارم در فرصت باقی‌مانده مدیریت ارشد سازمان منطقه آزاد ارس با اتخاذ تدابیر لازم و بسیج امکانات در اجرای سریع پروژه‌های بهسازی و زیرساختی در سطح ژئوسایت‌ها دستورات ویژه‌ای صادر کرده و مانع بروز اتفاقات ناگوار برای دومین ژئوپارک ایران در شبکه ژئوپارک‌های یونسکو شود. ژئوپارک ارس نه تنها آبرو و اعتبار شمال‌غرب کشور در بحث حفاظت زمین شناختی است، بلکه در مقیاس کشوری و بین‌المللی می‌تواند به عنوان الگوی توسعه گردشگری پایدار در خاورمیانه، غرب آسیا و قفقاز مطرح شود، بنابراین جدیت در اجرای پروژه‌های عمرانی بایستی اولویت اصلی مدیریت ژئوپارک جهانی ارس در روزها و هفته‌های آتی باشد.

ژئوپارک ارس را بیشتر بشناسیم

ژئوپارک ارس دومین ژئوپارک ایران پس از قشم است که در یونسکو ثبت جهانی شده، در شمال غربی ایران، در استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه شمالی در محدوده منطقه آزاد ارس واقع شده و محدوده آن بر گستره شهرستان جلفا منطبق است. پدیده «مرز پرمین ـ تریاس» که گذر ۲۵۰ میلیون ساله زمین را در محل تلاقی دو سازند زمین‌شناسی نشان می‌دهد، مهم‌ترین ویژگی ژئوپارک ارس است که جزو آثار کم‌نظیر در جهان است. ثبت و حفظ ژئوپارک‌ها در فهرست یونسکو، فرآیندی زمانبر و پیچیده داشته و از رویکردهای آن برای ثبت جهانی، فقرزدایی منطقه‌ای با رونق مشاغل مرتبط با گردشگری، حفظ طبیعت و ارتقای فرهنگی و علمی افراد محلی و گردشگران بوده است.